Volksanarchisme: de Natie tegen de Staat

0
348

Met het moderne kapitalisme bereikten wij een eindpunt, de mens veranderde in een object zonder identiteit, dat nog slechts bestaat om te produceren en consumeren, vervangbaar als een tandwiel in de machine. De psychologische gevolgen zijn desastreus: ongekende leegheid en vervreemding zijn overal zichtbaar. Dit systeem dient slechts een kleine elite, die geen enkele binding voelt met het volk en alleszins bereid is om haar uit te buiten. Hoe is dit zo ver gekomen? Wat houdt het in stand? Hoe komen we er vanaf? Om er vanaf te komen zullen we het systeem eerst moeten begrijpen. De voorgeschiedenis gaat ver terug.

‘Oer-anarchisme’

Onze verre voorouders leefden in stamverband als jagers-verzamelaars. Zij aten wat de seizoenen hen boden. De arbeidsverdeling was duidelijk: de mannen jaagden en de vrouwen verzamelden. Men was op elkaar aangewezen en er was sprake van een natuurlijke en organische stamgemeenschap. Eventuele overschotten konden echter niet lang worden bewaard. Na een succesvolle jachtpartij bijvoorbeeld, zou een overschot aan vlees wegrotten als het niet op tijd zou worden verdeeld en gegeten. De stam werd hierdoor gedwongen om samen te werken, onderling en met andere stammen. Klassenstructuren konden zich niet vormen en autoriteit bleef binnen handbereik.

Aan het ende van het neolithicum deed de landbouw haar intrede, waardoor de bevolking kon beschikken over houdbare overschotten. Dit stond een verdere specialisering toe van talentvolle individuen. Binnen de agrarische Germaanse stammen gingen zich voor het eerst sociale lagen vormen. De stamleiders of sjamanen stonden boven de gemeenschap, maar maakten daar ook deel van uit. Via democratische Ding-bijeenkomsten werd het beleid van de stam bepaald en leiders bestonden bij de gratie van de stam.

In zekere zin kan men hier spreken van een “oer-anarchisme”, organische stamgemeenschappen waarbinnen alle stamleden gezamenlijk en relatief gelijkwaardig zichzelf bestuurden. Hoewel het dagelijkse leven sinds de jagers-verzamelaars door technologische vooruitgang gigantisch was veranderd, leefde in de agrarische Germaanse gemeenschap het oer-anarchisme nog voort. De klassenstructuur en verdeling van de arbeid bleef beperkt.

Samen met de eerste kleine steden verschenen tijdens de vroege Middeleeuwen de koningen, priesters en een nieuwe klasse van handelaren. Door de opkomst van grootschaliger landbouw werden er meer overschotten gecreëerd, waardoor een nieuwe klasse van gespecialiseerde ambachtslieden kon ontstaan. Ambachtelijke groepen in de gemeenschap gingen zichzelf binnen religieuze gilden organiseren. Oorlogen werden gevoerd met georganiseerde legers.

Pas in de late middeleeuwen werd het Germaanse stamleven definitief verdrongen door de opkomst van grootschalige landbouw en stedelijke revoluties. Dit leidde tot een verregaande specialisering en vervreemding van de arbeid, waarbij de verschillende klassen steeds verder van elkaar af kwamen te staan. Religie onderging een vergelijkbare evolutie: de opkomst van de Abrahamistische religies maakte het spirituele leven uiteindelijk tot een ceremoniële cultus van hoge priesters, waarbij volksgenoten slechts nog toeschouwers waren.

Uiteindelijk werden er steeds meer rigide klassenstructuren ontwikkeld, waarin de dominantie van de ene over de andere klasse steeds sterker werd. Deze vervreemding nam een vlucht met de industriële revolutie. Toen de moderne kapitalistische vormen van uitbuiting en onderdrukking door de vroegere feodale en mercantiele vormen heen braken, volgde een steeds groter wordende industriële, bestuurlijke en politieke centralisering ten koste van de traditionele stamgemeenschap. Het gevolg hiervan is bekend: de ongekende vervreemding en vereenzaming van de moderne mens.

Anarchisme als politieke theorie

Toch zijn er gelukkig ook nog mensen die genoeg hebben van een leven zonder inhoud. In heel de wereld zien we van tijd tot tijd opstanden tegen de ontmenselijking en vervreemding van het moderne kapitalisme. Waar de machtsstructuren van het kapitalisme falen, grijpen mensen vaak instinctief terug naar basisinitiatieven vanuit de eigen volksgemeenschap. Deze roep om vrijheid, de neiging naar eigen familie, gemeenschap en volk, evenals de strijd tegen vervreemding, zijn sociaal instinctief, zij komen komen voort uit oer-identiteit.

Men kan stellen dat deze opstanden in principe zonder theorie en anti-ideologisch zijn. Feitelijk bestaan de theorie en de ideologie in een traditie die ouder is dan het kapitalisme zelf; zo oud als de mensheid zelf. Het streven van een terugkeer naar onze natuurlijke oorsprong en wortels: de organische stamgemeenschap van vrijwillige menselijke relaties. Een van de wereldbeschouwingen die dicht bij dit streven in de buurt lijken te komen, is de politieke theorie van het anarchisme. In tegenstelling tot de opvattingen van veel moderne ‘anarchisten’, kende het historische anarchisme wel degelijk een uitgesproken volks-nationalistisch aspect.

Hoewel het anarchisme als politieke wereldbeschouwing nogal eens verward wordt met anarchie (chaos en wetteloosheid), komt dit ideaal erg dicht in de buurt van de samenlevingsvorm van bijvoorbeeld de oude Germaanse stamgemeenschappen. Anarchisten willen de samenleving organiseren op basis van een vrijwillige en gelijkwaardige samenwerking. Dit gaat uit van het besef dat bij vrijheid ook bepaalde verantwoordelijkheden en plichten horen. Het staat dus niet vijandig tegenover leiderschap en orde, maar vind dat deze enkel mag bestaan bij de gratie van de samenleving (stam/volk) als geheel. Zelfbestuur dus.

De bestuursvorm van het anarchisme is het federalisme. Binnen dit systeem van directe democratie worden lokale gemeenschappen samen gebracht binnen provincies, provincies binnen naties en naties binnen bredere federale bondgenootschappen. Echter, binnen de anarchistische federatie zal geen andere institutie dan de lokale gemeenschap autoriteit hebben over het individu. In de meest strikte zin vertegenwoordigt dit systeem – niet veel anders dan bijvoorbeeld de oude Germaanse Ding-vergaderingen* – dus een bestuur via democratie direct vanuit de basis (vanuit het volk).

Omdat de mens geen abstract individu is, maar een gemeenschapsmens, zoekt het anarchisme naar natuurlijke associaties en sociale eenheden, waarop een federatie gebouwd kan worden. Natuurlijke associaties en echte sociale eenheden die vorm krijgen in de familie, de gemeenschap en het volk. Deze vormen de fundamentele basis voor een echt vrij en harmonieus samenleven. Elk volk is dan wel een integraal onderdeel van de mensheid, maar representeert op zichzelf een organische gemeenschap van vrede. Moderne ‘anarchisten’ zullen in alle toonaarden het volks-nationalistische aspect van deze theorie ontkennen. Maar hoe dacht een van de grondleggers van deze politieke theorie er zelf over?

Hoewel Michael Bakoenin – vaak geroemd als een van de onbetwiste aartsvaders van het moderne anarchisme – een grondige hekel aan het burgerlijke staats-nationalisme had, verwierp hij zeker niet alle vormen van nationalisme. Bakoenin maakte een duidelijk onderscheid tussen de staat en de natie. Hij definieerde de natie als “het onbetwistbare en heilige recht van elk mens, elke menselijke groep, associatie, commune, regio en natie om te leven, voelen, denken, willen en handelen op de manier die zij wenst.”

Tegenover het burgerlijk-nationalisme van de autoritaire staat plaatste hij het bevrijdende nationalisme van het volk. Het volk kende volgens hem “een natuurlijke, echte liefde” voor hun vaderland. Dit volks-nationalisme was volgens hem geen valse abstractie opgelegd door de burgerlijke staat, maar een sociale realiteit. In zijn laatste werk, ‘Statisme en anarchie’ (1873), schreef Bakoenin dan ook:

“Iedere natie, hoe klein deze ook is, bezit zijn eigen karakter, zijn eigen manier van leven, spreken, voelen, denken en handelen op de manier zoals men dat wenst. En dit karakter, hun specifieke manier van bestaan, is wat de basis van hun identiteit vormt. Het is het resultaat van het geheel van het historische leven en alle condities van dat volk hun leefomgeving, een puur natuurlijk en spontaan fenomeen.”

De natie was datgene dat een gemeenschap van individuen gezamenlijk besloten had dat het was. Voor Bakoenin stond het principe van zelfbeschikking hierbij centraal: “Net als ieder individu, is iedere natie noodgedwongen wat deze is en geniet deze het onbetwistbare recht om zichzelf te zijn.” Het anarchisme van Bakoenin riep op tot een broederschap van vrije naties; anti-autoritaire natuurlijke organische gemeenschappen die groeiden vanuit het volk en samenwerkten op basis van autonomie en wederzijds respect.

Met de natie tegen de staat

Het is nu duidelijk dat zowel bij het volksnationalisme als bij bepaalde vormen van anarchisme stameenheid de essentie vormen. Dit zijn dus niet per definitie tegengestelde wereldbeschouwingen, maar beide kunnen elkaar aanvullen. Naties en culturen zijn de oudste en meest natuurlijke sociale eenheden van de mens. Naties en culturen dateren van ver voor het bestaan van de autoritaire staat en zijn er voortdurend mee in conflict. Denk bijvoorbeeld aan het volks-nationalisme van de Vlamingen, Basken, Catalanen, Bretoenen, Koerden, enz.

Anarchisme bestrijdt de dominante staatsorde niet omdat deze vijandig staat ten opzichte van orde, maar omdat deze tegen dominerende structuren is die het volk onderdrukken. Het ziet de natuurlijke organische volksgemeenschap als een soevereine eenheid, die vanaf de wortels georganiseerd en bestuurd moet worden (zelfbestuur). Het biedt daarmee een duidelijk antwoord op de vervreemding en ontmenselijking van het onderdrukkende moderne kapitalisme. Het representeert een terugkeer naar de natuurlijke organische volksgemeenschap van vrijwillige menselijke relaties; een terugkeer naar onze oude menselijke natuur.

De moderne wereld wordt doormidden gescheurd door twee tegenstrijdige tendensen; de een richting sociale dood en de ander richting de hergeboorte van een nieuwe samenleving. Terwijl de concentratie van macht en kapitaal toenemen onder het moderne kapitalisme en lokaal initiatief wordt vervangen door de centrale autoritaire (supranationale) superstaat, wordt het leven voor meer en meer mensen steeds onwerkelijker, doellozer en leger.

Echter, alwaar de dominante machtsstructuur van het kapitalisme faalt, is de algemene neiging deze met een instinctief anarchisme en volksnationalisme te vervangen: mensen grijpen dan terug naar een basisinitiatief vanuit de organische volksgemeenschap. Het is vaak juist de nationale identiteit die dit anarchisme inspireert. De zapatisten behielden hun Mayacultuur. Het Koerdische project in Rojava legt de nadruk op de Koerdische identiteit. En ook in Europa identificeert het overgrote deel van de onderklasse zich niet als klasse of met een bepaalde staat, maar als een individu, met familie, de gemeenschap of het volk.

Het volk is ongetwijfeld in staat om zich door de crisis waar we ons nu in bevinden heen te worstelen, ook al lijken de problemen onoverkomelijk en de kansen om het tij te keren marginaal. Er moet allereerst sprake zijn van een revolutie ten opzichte van hoe we onszelf zien, alvorens we de benodigde veranderingen door kunnen voeren. We zijn immers de afgelopen decennia onder de invloed van het moderne kapitalisme te ver weggelokt van onze natuurlijke instincten en oorspronkelijke natuur. Het samenbrengen van het volks-nationalisme met het anarchisme kan ons hierbij helpen.

De natie komt voort uit het collectieve geheugen van haar voorouders. Deze zijn geworteld in haar gemeenschappelijke taal en volksaard, een optelsom van psychologische kenmerken en culturele interacties binnen de groep. De staat representeert de natuurlijke vijand van de natie. Waar de natie een natuurlijke organische gemeenschap zonder dwang representeert, vervangt de staat de vrijwillige samenwerking en solidariteit door de sociale dood van de machtspolitiek en de bureaucratie. Als alternatief voor de staat stellen wij de familie en volksgemeenschap als ware organische structuur van harmonieus en vrijwillig samenleven. Een zelfbewuste volksgemeenschap gebaseerd op vrijwillige associatie en vrije wil. Georganiseerd vanaf de basis vervangen eigen verantwoordelijkheid en zelfdiscipline, autoriteit en afhankelijkheid. Dat is de absolute essentie van het volksanarchisme!

Druhtman