Rusland en het Westen

20160606 Rusland en het Westen 02De verhouding tussen het Rusland en het Westen, met name de Europese Unie en Amerika, is de afgelopen jaren merkbaar verslechterd. Zondebok hiervoor is de Russische President Vladimir Poetin, maar wie stuurt er eigenlijk op deze botsing aan? Ruslandkenner Marie-Thérèse ter Haar gaat in haar boek ‘Zijn zij nou gek of zijn wij het?’, uitvoerig in op Ruslands actuele geschiedenis en de westerse verslaggeving hiervan.

Wat moet men denken van de verhalen in de Nederlandse pers, die in koor vertellen over het imperialisme van Rusland, het gebrek aan democratie en de daarbij horen autoritaire leider Poetin. Verdieping in elkaar en informatie-uitwisseling zouden de sleutel kunnen zijn voor een oplossing.

Het valt op dat deze kwestie in het maatschappelijk debat van Nederland nauwelijks wordt bediscussieerd en daarbij eenzijdige bronnen en berichtgeving (vooral uit de V.S.) worden gehanteerd. Men is dan ook eenduidig over de politieke situatie in het huidige Rusland, van links tot rechts in de partijpolitiek, maar ook media en academici hebben één mening. Rusland gaat de verkeerde kant op en nog wat zwaarder aangezet: Vladimir Poetin is een dictator.  Dit heeft in de huidige geopolitieke context ook nog een gevaarlijke ondertoon, zeker wanneer men bedenkt dat Rusland de tweede atoommacht van de wereld is. Omdat er ook met regelmaat een oproep verschijnt, of zelfs handelingen vanuit het Ministerie van Defensie, om meer militaire middelen richting haar buurlanden te sturen. Juist daarom verdient een dergelijk onderwerp, veel discussie en veel verschillende inzichten. Om te bezien of Rusland met  de huidige leiding, die immers meer is dan alleen Vladimir Poetin, daadwerkelijk zo gevaarlijk voor ons is. Politici en media dienen hun verantwoordelijkheid te nemen en moeten zich dan ook meer verdiepen in de achtergronden.

Er zijn echter nog originele stemmen in zoektocht naar verdieping en begrip voor Rusland. Zo iemand is Ruslandkenner Marie-Thérèse ter Haar die in haar boek ‘Zijn zij nou gek of zijn wij het?’, uitvoerig ingaat op Ruslands actuele geschiedenis en de westerse verslaggeving hiervan. De schrijfster verbaast zich over de clichébeelden van Rusland in de Nederlandse pers. Zoals de constante en zeer opzichtige verwijzing naar Poetins KGB verleden. Een andere kritiek is de negatieve onderwerpkeuzes die worden gemaakt, zoals een homodemonstratie die in geweld ontaardt en dit terwijl er ook zoveel moois valt te vertellen. Ze vertelt ook over de reacties in Rusland, waar steeds meer anti-westerse geluiden te horen zijn, ook in Russische staatspers. Er zijn naast de staatsmedia nog wel zenders en kranten die kritisch berichten over het land zelf.

Het huidige Rusland was tot en met het uiteenvallen in 1991 onderdeel van de Sovjet-Unie. Een communistische dictatuur, waar de staat allesomvattende grip op het leven van de Sovjetburgers had. Daartegenover stonden basiszaken als gratis water, gas, licht, recht op onderwijs, huis, werk en medische zorg. Een collectivistische samenleving dus. Waar in Westerse maatschappijen op materiële zaken de nadruk wordt gelegd, werd in de Sovjet-Unie onderwijs, cultuur en persoonlijke ontwikkeling sterk gestimuleerd.

Omdat overal in de Sovjet-Unie Russen woonden, raakten door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie ook miljoenen Russen ontheemd, denk maar aan Letland waar 25 procent van de inwoners etnisch Rus is. Daarbij kwam nog het schokeffect van een rauwe wending naar het kapitalisme, met privatiseringen en torenhoge inflatie, in de jaren direct na de ineenstorting van de Sovjet-Unie. Dit had als gevolg dat oligarchen zich grof begonnen te verrijken en gewone burgers vaak alles kwijtraakten.

Deze ervaring heeft veel Russen op de mening gebracht dat het democratisch systeem, zoals wij dit hier kennen, voor hen niet geschikt is. Breed in de samenleving verkiest men daarbij voor de normen van de kerk boven liberale instelling van het westen. Zo ontstond met de opkomst van de beweging rond Vladimir Poetin een soort ‘geleide democratie’. Poetin ziet Singapore als model. Er zijn wel veel geluiden die graag zien dat Rusland zich ontwikkelt tot een land naar West-Europees model, maar men wil zelf de snelheid van deze ontwikkelingen bepalen en daarbij rekening houden met historische, geopolitieke en andere factoren.

Weinig bekend is dat Rusland in de eerste jaren onder Poetin heel lang juist toenadering tot de V.S. en de EU heeft gezocht. Rusland wilde toetreden tot NAVO, maar dit werd geblokkeerd door de V.S. Wel werden de Baltische Staten toegelaten, tot onvrede van Rusland. Dit betekende een omsingeling van het land door NAVO-bases. Daarbij kwam nog de opzichtige westerse inmenging in het beleid van landen rondom Rusland, zoals Oekraïne, Kirgizië en Georgië en het schenden van internationale afspraken zoals bij de inval van Irak 2003 en een aantal andere door het Westen veroorzaakte regeringswisselingen. De economische crisis van 2008 door het casino-kapitalisme heeft er ook toe bijgedragen dat Rusland elders naar samenwerking is gaan zoeken, bijvoorbeeld bij de Euraziatische Unie, de samenwerking met de BRICS-landen en verder contacten met China, Mongolië, Azerbeidzjan.

Vanaf 2014 stimuleerde het Westen de onrusten in Oekraïne, wat ontaardde in een burgeroorlog. Het land is ten prooi gevallen aan radicalen en hongerige oligarchen, met als gevolg dat een miljoen vluchtelingen naar Rusland kwamen. Er is in Rusland hierover veel onvrede en zeer veel steun voor de Russisch sprekenden mensen in Oekraïne. Tekenend was de overgang van de Krim naar Rusland, middels een referendum, waarbij de kiezers zeer tevreden bleken met de aansluiting bij Rusland. De Krim is historisch een geliefde vakantiebestemming voor Russen, en wordt bezongen door hun dichters en musici.

In Rusland heerst nog steeds veel corruptie. Dit kan een mentaliteitsprobleem zijn, want iedereen doet eraan mee. Toch is het land vrijer dan wij in het Westen denken en worden er volop kritische vragen gesteld, met name tussen de verschillende generaties. Maar steeds meer Russen vinden dat Rusland zijn eigen weg moet volgen en een eigen identiteit vormen. Men wil niet door het Westen ‘bevrijd’ worden en zijn levensstijl overnemen. De steun voor een meer autoritaire, nationalistische richting in de samenleving wordt sterker. Welke koers Rusland ook inslaat, zonneklaar blijft dat een stabiele oosterbuur op het Europees continent van groot belang is.
 

Bronnen afbeeldingen:
Empirique