Arno Breker: een vergeten genie

20160706 Arno Breker - een vergeten genie 01 - Arno_Breker_werkendDe beeldhouwer Arno Breker werd door collega’s geroemd als de Michelangelo van de twintigste eeuw. Zijn werken voor het Nationaalsocialistische Duitsland brachten hem na de oorlog in discrediet en hij is grotendeels vergeten. Wellicht kan Breker ons toch iets leren over kunst en schoonheid.

Arno Breker leefde van 1900 tot 1991. Hij werd geboren in het plaatsje Elberfeld als zoon van een beeldhouwer, die door omstandigheden gedwongen was zijn geld te verdienen als steenhouwer. Zijn zoon Arno was voor de vader een plaatsvervangende realisatie van zijn dromen. Brekers familie was degelijk en gezond, met van zijn moeders kant een sterke Christelijke invloed. Breker sprak met grote warmte over zijn familie.

Breker studeerde architectuur, steenhouwen, anatomie en uiteindelijk beeldhouwen aan de Academie van Düsseldorf. In 1924 bezocht hij voor het eerst Parijs, waar hij Jean Cocteau, Jean Renoir en Pablo Picasso leerde kennen. Breker beschreef later zijn oriëntatie als geheel Frans, in de zin van zoeken naar de juiste maat in alles. Aanvankelijk was hij sterk onder de invloed van de Franse beeldhouwer Rodin, maar uiteindelijk hij vond dat zijn werk te weinig contrasten tussen licht en donker kende. In 1927 ging hij in Parijs wonen, en reisde ook naar Noord-Afrika, waar hij litho’s maakte., en de beroemde beeldhouwer Aristide Maillol bezocht. Maillol beschreef later Breker als “de Michelangelo van Duitsland”. Een prijs maakte het voor hem mogelijk een jaar in Rome te studeren.

In 1934 keerde Breker terug naar Duitsland, waar de Nationaalsocialisten aan de macht waren gekomen. Zij gaven de voorkeur aan werken die pracht en kracht, schoonheid, gezondheid, puurheid en perfectie uitstraalden. Een aantal bekende beeldhouwers uit die tijd zijn naast Arno Breker: Karl Albiker, Fritz Klimsch, Adolf Wamper, Josef Thorak en Georg Kolbe. Breker werd zeer gewaardeerd, zelfs door Alfred Rosenberg, die eerst nog sommige van Brekers werken bestempeld had als “Entartete Kunst”.

Breker werd dan ook op gegeven moment gebeld door Albert Speer, die hem een model liet zien van de binnenplaats van de nieuwe rijkskanselarij, dat Breker erg goed vond. Breker werd gevraagd de beelden te maken aan weerszijden van de ingang. Deze beelden moesten gebaren maken weg van de ingang, maar ook een relatie met het gebouw hebben. Breker meende dat aan de ene kant de spirituele man moest staan, en aan de ene kant de verdediger van het land. De ene zou een fakkel moeten dragen, en de ander een zwaard. Hij maakte schetsen. die Hitler onmiddellijk bevielen. Hitler gaf ze de namen ‘Partei’ en ‘Wehrmacht’.

20160706 Arno Breker - een vergeten genie 02 - Binnenplaats Reichskanzlei
De Neue Reichskanzlei met de twee beelden van Breker

Breker werd een kennis van Albert Speer en van Hitler. Hitler zette hem nooit onder druk of gaf hem instructies. Alles wat hij deed kon hij in vrijheid en onder eigen verantwoordelijkheid doen.

20160706 Arno Breker - een vergeten genie 03 - Hitler in Paris, 1940. met Albert Speer(r) en Arno Breker(l) 01
Speer, Hilter en Breker in Parijs, 1940

Breker kreeg veel staats-opdrachten, onder andere voor beelden voor het stadion voor de Olympische Spelen van 1936. In 1937 huwde Breker een Grieks model, sloot zich aan bij de NSDAP, en werd een officiële staatsbeeldhouwer. Hij leidde Hitler rond in Parijs toen de stad in Duitse handen was gevallen.

Breker stond sceptisch tegenover de zuiveringsacties van de Nationaalsocialisten in de kunst, en probeerde deze te temperen. Hitler wilde de kloof overbruggen tussen volk en kunstenaars, en wilde daarom alleen gematigde, “gezonde”, door de staat gesanctioneerde kunstenaars. Tegenover Breker gaf hij later toe dat hij hierin fout zat, en dat hij het kind met het badwater had weggegooid. De kunstenaar in Hitler had moeten wijken voor het staatsbelang. Breker redde wel een Joods model van de beeldhouwer Maillol uit de gevangenis en voorkwam dat Picasso in handen viel van de Gestapo.

Aan het einde van de oorlog vernietigden bombardementen het atelier van Breker, maar bijna al zijn werk overleefde. Na de oorlog werd Breker echter door de Geallieerden aangemerkt als een ‘meeloper’ van de Nationaalsocialisten, en ze vernietigden zo’n 90% van zijn werken. Breker kreeg een hartaanval vanwege de vernietiging van zijn werk en van de idealen die hem hadden bewogen. Uiteindelijk redde hem zijn enthousiasme voor de menselijke schoonheid, zei hij later.

20160706 Arno Breker - een vergeten genie 05 - Breker - Du und Ich
Arno Breker: ‘Du und Ich’

Breker werkte hierna als architect en maakte verder alleen nog werken voor individuen en bedrijven. Hij maakt onder andere borst-beelden van bondskanselier Konrad Adenauer, president Sadat van Egypte, keizer Haile Selassi van Ethiopië, en van vele bevriende kunstenaars zoals Jean Cocteau, Roger Peyrefitte, Ezra Pound, Salvador Dali, Louis-Ferdinand Céline en Ernst Jünger.

Geleidelijk raakte Breker enigszins gerehabiliteerd, maar tentoonstellingen van zijn werken in bijv. het Centre Pompidou in Parijs waren vaak het mikpunt van acties. Het laatste werk van Arno Breker was een beeld van Alexander de Grote, dat in Griekenland zou moeten worden geplaatst.

Breker zei dat zijn kunst geen politieke inhoud had. Het ging hem om de schoonheid van de goddelijke, perfecte, menselijke vorm. Schoonheid gaf hem een gevoel van veiligheid. Het sterk maken van het lichaam, de vitaliteit van de sport, het verlangen naar de natuur, en zelfs naakt zonnebaden droegen tot dit gevoel van en voor schoonheid bij. Hij zei dat een mens die uiterlijk perfect is, ook innerlijk mooi is. Als voorbeeld noemde hij zijn favoriete model, de tienkamper Gustav Stührk.

Ondanks alle verschrikkingen behield Breker steeds zijn vertrouwen in orde, in de gezondheid van de wereld en van de mensheid. Breker zei dat er in hem geen spoor van decadentie was. Hij nam geen dag vakantie, en gaf niets om luxe. Dit kwam volgens hem ook omdat hij als beeldhouwer dicht bij de materiële werkelijkheid stond. Het is een enorme opgave om de steen, om het materiaal te overwinnen.

Het werk van Arno Breker paste goed bij de Nationaalsocialistische architectuur, omdat het een neoklassieke indruk maakt. Dit wordt echter weersproken door het expressionistische karakter van zijn werk. Het expressionisme was een Duitse stroming in de kunst, die de wereld alleen vanuit individueel subjectief standpunt wil weergeven. Ze vervormde vaak de materiële werkelijkheid in de afbeelding om de emotie of ideeën beter te kunnen uitdrukken, soms heel radicaal, zoals uit onderstaande voorbeelden blijkt:

20160706 Arno Breker - een vergeten genie 06 - Franz Marc - Die Grossen Blauen Pferde (1911) 01
Franz Marc – Die Grossen Blauen Pferde (1911)
20160706 Arno Breker - een vergeten genie 07 - Kirchner - Selbstbildnis als Soldat (1915)
Kirchner – Selbstbildnis als Soldat (1915)

Het expressionisme uit zich bij Breker in de proporties van zijn figuren, in de geweldige, dramatische spanning van hun spieren, en in de sterke contrasten tussen licht en donker. Het reliëf “Die Kameradschaft” is hier een indrukwekkend voorbeeld van. Het Christelijke motief van Maria die haar gestorven Zoon beweent (het ‘Pietà’-motief) is hier toegepast op een oudere en jongere kameraad.

20160706 Arno Breker - een vergeten genie 08 - Pieta-Michel-Ange
De Pietà van Michelangelo
20160706 Arno Breker - een vergeten genie 04 - Breker - Die Kameradschaft
Arno Breker: ‘Die Kameradschaft’

Uit het streven naar expressie kwam ook de monumentale grootte van Brekers beelden voort, en niet uit grandioze politieke overwegingen. Volume zorgt ervoor dat een beeld veel licht vangt, zodat ook intense schaduw mogelijk wordt. Zo kwam hij uit bij monumentaal grote volumes met een heldere lijn. Breker beschrijft dit als een overgang van de idealen van Rodin naar de idealen van de oude Grieken. Ook later had hij nog graag zulke monumentale beelden gemaakt, maar de kracht en de mogelijkheden ontbraken hem.

Bij Arno Breker zien we een grote spanning tussen het streven naar expressie en het streven naar schoonheid, die precies nog in harmonie zijn. Dit geeft aan zijn werk enerzijds de aantrekkingskracht van het schone, maar ook een grote emotionele lading. Veel van de kunst van de Nationaalsocialisten heeft weinig diepte en is alleen maar ‘mooi’. De kunst vervlakte tot een propagandamiddel, of zelfs een reclame-middel. Dit werd ook onderkend door bijvoorbeeld Goebbels en Hitler, maar zij negeerden dit vanwege het staatsbelang. De kunst in de Soviet-Unie maakte dezelfde ontwikkeling door. Bij Arno Breker gaan echter het  streven naar schoonheid en naar diepgang harmonieus samen. Zoiets kan alleen maar een groot kunstenaar.

Laten we besluiten met de visie van Breker op de toekomst van Europa, zoals uitgedrukt in het beeld ‘Junges Europa’.

20160706 Arno Breker - een vergeten genie 09 - Breker - Junges Europa

 

– Bijeenkomsten –

Elke maand organiseert Erkenbrand bijeenkomsten waar schrijvers en lezers van Erkenbrand elkaar kunnen ontmoeten. We streven naar een discussie op niveau en naar gezelligheid. Meer informatie vind je hier.


 
Alle afbeeldingen zijn afkomstig van wikimedia.org